Golden Period คืออะไร ต้องทำอย่างไรให้ฟื้นตัวดีที่สุด?
วันนี้หมอจะมาตอบคำถามเวลาทองของการฟื้นฟู โกลเด้นพีเรียดในผู้ป่วยเส้นเลือดสมองตีบ-แตก-ตัน นั้นจริงๆคือถึงเมื่อไร และการทำกายภาพฟื้นฟูช่วงหลักเป็นสโตรก ที่ดีที่สุด เป็นยังไง คว้าโอกาสทองในช่วงที่สมองตื่นตัวมากที่สุด เพื่อให้สมองฟื้นตัวให้มากที่สุด ตามมากันเลยค่ะ
จากการศึกษาเปรียบเทียบ การทำกายภาพที่ที่โรงพยาบาล ที่ศูนย์ดูแล และที่บ้าน มีความแตกต่างที่สำคัญ คือ
- สถานที่ และความสะดวกในการเดินทาง
- ระยะเวลาในการทำกายภาพแต่ละครั้ง
- ความเข้มข้นของการรักษา
- การรักษาโดยทีม สหสาขา
Golden period คืออะไร
Golden period คือช่วงเวลาทองในการฟื้นตัวของสมอง เป็นช่วงเวลาที่สมองเอง มีความสามารถใน ซ่อม สร้าง กระตุ้น และปรับตัวเพื่อให้ร่างกายกลับไปใช้งานได้ดังเดิม ผ่านกระบวนการเปลี่ยนแปลงระดับโมเลกุล ระดับเซลล์ การส่งสัญญาณระดับเซลล์ผ่านโครงข่ายประสาท (neural network)
จากงานวิจัยระดับโมเลกุล และยืนยันด้วยภาพถ่ายฟังชั่นสมอง (functional MRI) พิสูจน์แล้วว่า ช่วงเวลาทองในการฟื้นตัวของสมอง เกิดขึ้นในช่วง 2-3 เดือนแรก หมายความว่า สมองเอง จะมีความสามารถใน ซ่อม สร้าง กระตุ้น และปรับตัวเพื่อให้ร่างกายกลับไปใช้งานได้ดังเดิมได้เร็วที่สุด ดีที่สุดใน 2-3 เดือนแรกนี้ จากนั้นจะค่อยๆช้าลง เข้าสู่สภาวะคงที่ (plateau phase) ในช่วงเดือนที่ 6 เป็นต้นไป
คว้าโอกาสทองในช่วงที่สมองตื่นตัวมากที่สุด เพื่อฟื้นตัวให้มากที่สุด
การกายภาพฟื้นฟูช่วงหลักเป็นสโตรก"ที่ดีที่สุด" เป็นยังไง
1. รักษากันเป็นทีม ทั้งทีมญาติและทีมแพทย์
- ผู้ป่วย ญาติ และทีมแพทย์ ทีมให้การรักษา ต้องคุยกัน ถึงสภาวะร่างกายปัจจุบัน ความพร้อม ข้อควรระวังในการกายภาพฟื้นฟูผู้ป่วย
- อย่าลืมว่า แม้ผู้ป่วยบางท่าน อาการจะเหมือนกัน ไม่ใช่ว่าจะสามารถทำกายภาพได้แบบเดียวกัน
- การออกโปรแกรมการกายภาพโรคหลอดเลือดสมอง เสมือน เข้ายิม ฝึกโดยเทรนเนอร์ ที่เชี่ยวชาญ ย่อมคาดหวังผลได้มากกว่าแน่นอน
2. พร้อมทั้งกาย พร้อมทั้งใจ
- ต้องประเมินความพร้อมของจิตใจร่วมด้วย ข้อจำกัดนอกเหนือจากร่างกายที่ใช้งานได้ไม่เหมือนเดิม
- หากยังมีภาวะจิตใจ เช่น ภาวะซึมเศร้า ยังปรับใจยอมรับไม่ได้ ซึ่งเป็นอุปสรรคต่อการฝึก ญาติต้องสังเกต และทีมแพทย์ต้องรีบจัดการ
3. ฝึกแบบเข้มข้ม มากพอ ตั้งแต่ช่วงแรก
- วางแผนเริ่มฝึกแบบเข้มข้ม มากพอ ตั้งแต่ช่วงแรก
- คว้าโอกาสช่วงทอง ที่ “สมองเร่งซ่อม และเราต้องเร่งสร้าง” เองด้วย
เป็นที่รู้และยอมรับกันอย่างแพร่หลายว่า สมองคนเรา เมื่อได้รับการบาดเจ็บ จากสาเหตุใดๆ ไม่ว่าจะเป็นเส้นเลือดสมองตีบ เส้นเลือดสมองแตก ติดเชื้อในสมอง หรือเลือดออกในสมอง ล้วนมีศักยภาพภายในสมองเองในการซ่อมสร้าง ฟื้นตัวใหม่ได้ทั้งสิ้น
แต่เวลาที่สมองซ่อมสร้างนี้มีช่วงที่ดีที่สุด คือ 3-6เดือนแรกหลังได้รับบาดเจ็บ หากจะเปรียบเทียบกับสุภาษิตไทย ก็เรียกว่าเป็นช่วงน้ำขึ้น – ต้องรีบตัก!!
การฝึกกายภาพฟื้นฟูในสโตรก “ที่เข้มข้น มากพอ” คืออะไร
- ฝึกการใช้งานของแขนขา ร่างกายให้สอดคล้องกับที่ผู้ป่วยต้องใช้ในกิจวัตรประจำวันจริง (ADL-Activities of Daily Living)
เน้นความต่อเนื่อง ไม่ท้อถอย
ผลลัพท์การฟื้นฟูไม่ใช่สิ่งที่จะเห็นผลทันตา เสมือนนักกีฬาปั้นกล้าม “ความต่อเนื่องสม่ำเสมอ คือสิ่งที่จะสอนสมอง และ ร่างกายให้ปรับตัวดีขึ้น ทำงานได้ดีขึ้นเช่นกัน”
เมื่อสมองและร่างกายจะเริ่มเข้าสู่จุดเสถียร
ท้ายที่สุด แม้สมองและร่างกายจะเริ่มเข้าสู่จุดเสถียร พัฒนาได้ไม่เร็วมากเท่าเดิม อย่าลืมว่า
✅การฝึกให้ใช้งานทดแทน
✅การฝึกลดความเกร็ง
✅การฝึกเพิ่มประสาทสัมผัส
✅การฝึกเพิ่มความคล่องแคล่ว
สิ่งเหล่านี้ ล้วนช่วยให้การใช้งานแขนขา ร่างกายผู้ป่วยดีขึ้นได้เช่นกัน
ดังนั้น อย่าท้อแม้ช่วงเวลา golden period จะผ่านเลยไปแล้วก็ตาม
“เกิน 6 เดือน แต่ก็ยังไม่สายเกินไป” เพียงเชื่อมั่นว่าเราทำได้ !!
บทความโดย
หมอมิ้นท์ พญ.วรัชยา วลัยลักษณาภรณ์
แพทย์ผู้เชี่ยวชาญทางด้านสมองและระบบประสาท
สำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแลทางบ้านที่มีคำถาม หรือสงสัยเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยโรคสมอง โรคเส้นเลือดสมองตีบ เส้นเลือดสมองแตก ผู้ป่วยโรคสมอง และผู้ป่วยติดเตียง สามารถส่งข้อความคำถามได้ที่เพจ Viva Wellness หรือทางไลน์ @VivaWellness นะคะ หมอและทีมหมอหลายๆท่านจะทยอยตอบคำถามให้ค่ะ
