Golden period เวลาทองของการฟื้นฟูสโตรก

คำถามยอดฮิตจากผู้ป่วยและผู้ดูแลผู้ป่วยโรคเส้นเลือดสมองตีบ โรคเส้นเลือดสมองแตกมักพกมาถามหมอ เวลาเจอกันเสมอๆ

  • เป็นสโตรกหายเป็นปกติได้มั้ย?
  • เมื่อไหร่คนไข้จะหายดี?
  • ครบ 6 เดือนแล้ว ยังไม่กลับสู่สภาวะเดิมก่อนป่วยยังมีหวังอยู่หรือไม่?
  • เลยช่วงเวลา 6 เดือน Golden period ไปแล้วยังฝึกกายภาพได้ประโยชน์มั้ย?

ถ้าใครมีคำถามเหล่านี้ในใจตามมาไขข้อสงสัยกับหมอมิ้นท์ พญ.วรัชยา วลัยลักษณาภรณ์ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญทางด้านสมองและระบบประสาท เฉพาะทางด้านโรคหลอดเลือดสมอง กันเลยค่ะ

ตอบปัญหาคำถามยอดฮิตในคนไข้สโตรก

  • Golden period คืออะไร
  • Golden period กำหนดอยู่ที่กี่เดือน
  • Golden period 6 เดือน ตัวเลขนี้กำหนดมาจากไหน
  • เซลล์สมองตายแล้วเลยหรือไม่
  • หลังเป็นโรคหลอดเลือดสมอง สมองฟื้นตัวอย่างไร

Golden period คืออะไร ?

Golden period คือช่วงเวลาทองในการฟื้นตัวของสมอง เป็นช่วงเวลาที่สมองเอง มีความสามารถใน ซ่อม สร้าง กระตุ้น และปรับตัวเพื่อให้ร่างกายกลับไปใช้งานได้ดังเดิม ผ่านกระบวนการเปลี่ยนแปลงระดับโมเลกุล ระดับเซลล์ การส่งสัญญาณระดับเซลล์ผ่านโครงข่ายประสาท (neural network)

Golden period กำหนดอยู่ที่กี่เดือน ?

จากงานวิจัยระดับโมเลกุล และยืนยันด้วยภาพถ่ายฟังชั่นสมอง (functional MRI) พิสูจน์แล้วว่า ช่วงเวลาทองในการฟื้นตัวของสมอง เกิดขึ้นในช่วง 2-3 เดือนแรก หมายความว่า สมองเอง จะมีความสามารถใน ซ่อม สร้าง กระตุ้น และปรับตัวเพื่อให้ร่างกายกลับไปใช้งานได้ดังเดิมได้เร็วที่สุด ดีที่สุดใน 2-3 เดือนแรกนี้ จากนั้นจะค่อยๆช้าลง เข้าสู่สภาวะคงที่ (plateau phase) ในช่วงเดือนที่ 6 เป็นต้นไป

Golden period 6 เดือน ตัวเลขนี้กำหนดมาจากไหน ?

อันดับแรกเราต้องทราบก่อนว่าระยะของโรคหลอดเลือดสมอง แบ่งเป็น 5 ระยะ

ปัจจุบันการแบ่งระยะของผู้ป่วยโรคหลอดเลือดสมอง แบ่งเป็น 5 ระยะ ตามข้อมูลการฟื้นตัวของสมอง อ้างอิงจาก The stroke recovery and rehabilitation roundtable taskforce ในปี 2017*

  • ระยะที่1 ช่วงเฉียบพลันทันที (Hyperacute) คือ ภายใน 24 ชั่วโมงแรก
  • ระยะที่2 ระยะเฉียบพลัน (Acute) คือในช่วง 1-7 วันแรก
  • ระยะที่3 ระยะกึ่งเฉียบพลัน (Subacute) คือในช่วง 7 วันจนถึง 3 เดือนแรก
  • ระยะที่4 ระยะกึ่งเฉียบพลันช่วงท้าย (Late Subacute) คือในช่วง 3-6 เดือนแรก
  • ระยะที่5 ระยะเรื้อรัง (Chronic) คือช่วงหลังจาก 6 เดือนเป็นต้นไป ตลอดชีวิต

การแบ่งระยะออกเป็น 5 ระยะนี้ เพื่อเข้าใจการฟื้นตัวของสมองที่เปลี่ยนแปลงไปตามระยะเวลา และสามารถออกแบบการรักษาให้เหมาะสม เข้มข้น กับผู้ป่วยในแต่ละระยะได้

จะเห็นว่า ตัวเลข 6 เดือน ที่เป็นกรอบเวลาตัดว่า หมดโอกาสแล้ว เลยช่วงเวลาทองในการฟื้นตัวของสมองไปแล้วนั้น อ้างอิงจากความเชื่อที่ว่า เมื่อผู้ป่วยเข้าสู่ระยะเรื้อรัง เดือนที่ 7 เป็นต้นไปการกายภาพฟื้นฟูเพื่อให้สมองดีขึ้นนั้นทำไม่ได้ 

ซึ่งหมอต้องขอค้านว่าเป็นคำพูดความเชื่อที่ผิด และบั่นทอนกำลังใจผู้ป่วย ญาติผู้ดูแลอย่างมาก

การฟื้นตัวของสมอง เมื่อเข้าสู้ระยะเรื้อรัง เข้าเดือนที่ 7 หลังเกิดโรคสโตรก แม้ความเร็วของการฟื้นตัวจะลดลงสู่สภาวะคงที่ (plateau State) แต่จะยังคงฟื้นตัวได้ โดยมีกลไกการปรับตัว การซ่อม สร้าง อีกหลากหลายกลไกตามหลักนิวโรพลาสติซิตี ที่สามารถช่วยพัฒนาความสามารถของผู้ป่วยให้ดีขึ้นได้

เพราะการกายภาพฟื้นฟูในผู้ป่วยโรคสมอง ไม่ควรถูกจำกัดเพียงแค่กรอบเวลา

มีรายงานเคสที่น่าสนใจและหมอคิดว่าสามารถนำมาใช้เป็นแรงบันดาลใจในการฝึกของผู้ป่วยสโตรกในระยะเรื้อรัง ว่า “ยังดีได้ แม้เริ่มช้า” คือเคสของผู้ป่วยสโตรกรายหนึ่งที่เป็นสโตรกรุนแรงตั้งแต่อายุ 15 ปี ซึ่งทำให้เขาสูญเสียการทำงานของแขนซ้าย ไม่สามารถขยับได้เลย

ตั้งแต่นั้นมา 23 ปีให้หลัง เมื่อเขาอายุ 38 ปี เค้าลงคอร์สฝึกว่ายน้ำ เพราะต้องการลดน้ำหนัก เขาฝึกประจำไปเรื่อยๆ จนพบว่า วันหนึ่งเขาสามารถเริ่มขยับนิ้วมือซ้ายได้บางนิ้ว และหลังจากนั้นเขาได้เริ่มฝึกด้วยการใช้อุปกรณ์กายภาพเสริมอย่างจริงจัง และพบว่าเขายังดีขึ้นได้เรื่อยๆ มือซ้ายของเขานั้น เริ่มกลับมาใช้งานได้

ด้วยความประหลาดใจ แพทย์ผู้เชี่ยวชาญด้านสมองได้ส่งเขาไปสแกนสมองด้วยคลื่นแม่เหล็กไฟฟ้า เพื่อดูการทำงานในสมองของเขา เมื่อเขาใช้มือซ้าย ว่าสมองมีสัญญาณตอบสนองแสดงผลอย่างไร

พบว่า เมื่อแขนขวาของเขากำลังขยับ สมองข้างซ้ายเท่านั้นที่ทำงาน – ตามธรรมชาติปกติ และเมื่อแขนซ้ายของเขากำลังขยับ สมองทั้งสองข้าง ยิ่งช่วยกันทำงาน (แสดงผลด้วยสัญญาณสมองดีแดง ทั้งสองฝั่งของภาพสมอง) กลไกนี้เรียกว่า “Homologous area adaptation”

สมองสองข้างช่วยกันทำงานในคนไข้สโตรก
สมองสองข้างช่วยกันทำงานในคนไข้สโตรก

กลไก “Homologous area adaptation” เป็นการใช้สมองฝั่งตรงข้ามที่มีหน้าที่เหมือนกัน เพิ่มขีดความสามารถ (ทำงานมากขึ้น) >> เพื่อมาช่วยชดเชยการทำงานของสมองข้างที่เสียหายที่ลดลงไป

ดังนั้น เคสผู้ป่วยจริงนี้ เป็นกรณีศึกษาที่ช่วยยืนยันด้วยข้อพิสูจน์ทางการแพทย์ว่า สมองคนเรายังสามารถซ่อม สร้าง ปรับตัวได้ แม้เวลาจะเลย Golden period ช่วงเวลาทองของการฟื้นตัวที่ใครๆพูดไว้แล้วก็ตาม

สุดท้ายนี้หมอมิ้นท์ ขอฝากข้อความและกำลังใจให้ผู้ป่วยและญาติผู้ดูแลทุกท่านว่า

“เรื่องสมอง ยิ่งเร็วยิ่งดี แต่มาช้า ถ้าฝึกให้ดี ก็ยังดีได้ค่ะ”

หลังเกิดโรคหลอดเลือดสมองเซลล์สมองตายแล้วเลย ?

โกลเด้นพีเรียด ช่วงเวลาทองของการฟื้นฟู

หลังเป็นโรคหลอดเลือดสมอง สมองฟื้นตัวอย่างไร ?

หลังจากเกิดโรคหลอดเลือดสมอง หลายคนอาจเข้าใจว่าเซลล์สมองที่ได้รับผลกระทบจะตายไปทันทีและไม่สามารถฟื้นฟูได้ แต่ความจริงนั้นซับซ้อนกว่านั้น

เมื่อสมองขาดเลือดหรือออกซิเจน เซลล์สมองบางส่วนอาจตายไปอย่างถาวรในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบโดยตรง แต่บริเวณรอบๆ ที่เรียกว่า “penumbra” ยังคงมีเซลล์ที่อ่อนแอหรืออยู่ในสภาพเฉียดตาย หากได้รับการรักษาและฟื้นฟูที่เหมาะสม เซลล์เหล่านี้อาจฟื้นตัวและกลับมาทำงานได้อีกครั้ง

นี่คือเหตุผลว่าทำไม การรักษาในระยะเฉียบพลันและการฟื้นฟูสมอง อย่างเหมาะสมจึงมีความสำคัญ เช่น การใช้ยาเพื่อสลายลิ่มเลือด การทำกายภาพบำบัด การกระตุ้นสมองด้วยกิจกรรมต่างๆ รวมถึงการปรับเปลี่ยนพฤติกรรมเพื่อลดปัจจัยเสี่ยง

สมองของเรามีความสามารถที่น่าทึ่งในการปรับตัว (neuroplasticity) แม้เซลล์สมองบางส่วนจะตาย แต่สมองสามารถสร้างเส้นทางประสาทใหม่หรือปรับการทำงานของเซลล์ส่วนอื่นมาทดแทนได้หากได้รับการกระตุ้นอย่างเหมาะสม

ดังนั้น อย่าเพิ่งหมดหวัง! การฟื้นฟูสมองหลังสโตรกอาจไม่ได้หมายถึงการสร้างเซลล์ใหม่ แต่คือการเรียนรู้ใหม่ของสมอง เพื่อให้คนไข้กลับมามีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้นได้

อย่าลืมว่าการลงมือทำในวันนี้ คือก้าวแรกสู่ความสำเร็จในวันหน้า

บทความที่น่าสนใจ

Reference

  • Spence, J. David. (2018). Big Surprise: The Brain Can Recover Many Years After a Stroke. Frontiers for Young Minds. 6. 10.3389/frym.2018.00041.

บทความโดย

หมอมิ้นท์ พญ.วรัชยา วลัยลักษณาภรณ์

แพทย์ผู้เชี่ยวชาญทางด้านสมองและระบบประสาท

สำหรับผู้ป่วยและผู้ดูแลทางบ้านที่มีคำถาม หรือสงสัยเกี่ยวกับการดูแลผู้ป่วยโรคสมอง โรคเส้นเลือดสมองตีบ เส้นเลือดสมองแตก ผู้ป่วยโรคสมอง และผู้ป่วยติดเตียง สามารถส่งข้อความคำถามได้ที่เพจ Viva Wellness หรือทางไลน์ @VivaWellness นะคะ หมอและทีมหมอหลายๆท่านจะทยอยตอบคำถามให้ค่ะ